Kako je to biti onaj Drugi?

Piše: Sanja Stefanjesko 

 

Pisca Gunstejna Bakea naši čitaoci znaju kao autora romana Mod i Aud, koji je nagrađen Evropskom nagradom za književnost 2012. godine, a koji je kod nas objavljen 2016. godine, takođe u Heliksovom izdanju. Bake je poznat u Norveškoj po originalnosti pisanog izraza i modernom stilu, koga odlikuje poetski senzibilitet i kritički stav prema savremenom svetu. Roman Breme nastavlja ovu poetiku, budući da se, poput romana Mod i Aud, bavi savremenom pristupu ljudskom telu, oblikujući priču putem lirskih pasaža, koji se u izvesnoj meri oslanjaju na simbole čuvenog norveškog pesnika Tura Ulvena, zapetljanih unutrašnjih monologa, filozofskog pristupa odabranoj temi i društveno angažovanom porukom.

Gunstein Bakke

Pisac Gunstejn Bake (izvor: www.dagsavisen.no)

 

Roman se sastoji iz tri isprepletane priče: prva je priča žene-spektakla Julije Pastrane, koja je u 19. veku nastupala kao putujuća zabavljačica; druga je priča bivšeg narkomana Fina, koji tokom sedamdesetih godina živi na đubrištu u društvu prepariranog Julijinog tela; i treća je priča novinarke Kire, žrtve silovanja, koja putuje u Meksiko da isprati priču o Julijinoj sahrani.

 

Korice BREME

 

 

Celokupan roman se, dakle, bavi životom i smrću Julije Pastrane, koja je od rođenja 1834. do sahrane 2013. godine bila obeležena višestrukom drugošću: ne samo što je bila žena, bila je i ne-belkinja (etnički je pripadala jednom plemenu meksičkih Indijanaca), i patila je od hipertrihoze i hipertrofije desni – što znači da joj je telo bilo prekriveno dlakama, a desni i usne su bili nesrazmerne veličine. Zbog toga je bila primorana da nastupa po svetu kao „nakaza“ pod vođstvom supruga Teodora Lenta, što joj je za života uskratilo status ljudskog bića, budući da je bila reklamirana kao „Žena-majmun“, „Žena-medved“ i „Babunica“. Nakon smrti, Lent je njeno telo preparirao, groteskno intervenišući na njenom licu da bi više ličila na majmuna, i nastavio da profitira izlažući ga znatiželjnima. Kada se za njega izgubilo interesovanje javnosti, telo je završilo u podrumu muzeja u Oslu, potom je pronađeno na deponiji, da bi Meksiko tek 2013. godine uspeo, zahvaljujuću zalaganju umetnice Laure Anderson Barbate, da se izbori da se Julija vrati u zemlju i dostojno sahrani. Što se tiče istorijske tačnosti romana, Bake se dosledno pridržavao Julijinih biografskih podataka, ali se, nažalost, nije bavio njenim „životom posle smrti“, koji joj je, ako je to ikako moguće, u još većoj meri uskratio status čoveka i osnovno ljudsko pravo da donosi odluke o sopstvenom telu.

 

2013 07 03 juliapastrana

Julija Pastrana (izvor: www.huffpost.com)

 


Umetničko oblikovanje ove tužne biografije nam je dalo uvid u to kako je Julijino telo kodirano u odnosu na opšteljudski, rodni, etnički i klasni identitet, kao i na identitet osobe sa hendikepom, tj. osobe koja fizički odstupa od norme. Uz dobro izvedenu psihologizaciju Julijinog lika, Bake efektno iznosi na koje je sve načine bila marginalizovana u životu i u smrti i šta joj je sve uskraćeno. Iako je taj deo romana smešten u 19. vek, poruka se više nego jasno odnosi na našu savremenost.


Drugi pristup temi telesnosti i kodiranja identiteta je dat kroz Kirin lik, koja je zatrudnela nakon silovanja i odlučila da zadrži dete. Veza koju Kira ima sa Julijom nije samo trudnoća i geografska lokacija, nego i „ukidanje“ ljudskosti kroz otimanje kontrole nad sopstvenim telom i sudbinom. Ono što je zanimljivo je njen doživljaj neželjene trudnoće, koja joj u pojedinim momentima daje snagu, a u drugom pobuđuje gađenje i prema svom telu, i prema njegovoj reproduktivnoj ulozi, i prema plodu koji nosi. Kira je istovremeno i izložena „muškom pogledu“ i seksualno poželjna, i u ulozi „majke svetice“. Budući da joj nijedna od nametnutih uloga ne odgovara, ona se okreće introspekciji i otuđuje se od sopstvenog tela i poroda koji očekuje, što direktno pobija vladajuće narative o „svetosti“ trudnoće i imperativu da žena produži vrstu po svaku cenu.


Treća priča je priča narkomana Fina, koji je odlučio da se povuče od sveta i živi pustinjačkim životom na deponiji. Njegova priča je više usmerena na unutrašnje psihološke tokove i filozofske zaključke o stanju savremenog čoveka. Veza koju Fin ima sa ostatkom romana je to što je, čuvajući Julijino telo u svom domu, jedini koji ne posmatra njeno telo kao predmet ili spektakl, nego kao osobu. Centralna tema Finovog narativa je otuđenost od sveta, što ostala dva već čine sa velikim uspehom, tako da nije neophodno potcrtavati tu tezu, naročito ne iz perspektive muškarca. Takođe, Fin je jedini lik koji ima kontrolu nad svojim telom i životom i koji svesno bira ulogu izopštenjaka, što donekle oslabljuje tematski sklop romana.

 

taxidermy

Taksidermija Julije Pastrane (www.onlinelibrary.wiley.com)


Fin je jedini muški lik koji ima tračak humanosti i obzira prema ženama. Svi ostali muškarci: Lent, Kirin silovatelj koji je odsutan iz narativa, moskovski krojački šegrt i direktor norveškog muzeja su ili orijentisani na seksualnu manipulaciju i igre moći ili potpuno slepi za muke kojima su izloženi ženski likovi. Međutim, osuda prema Lentovim i silovateljevim nedelima je u svetu romana prilično blaga. Lent je čak predstavljen kao lik prema kome treba imati sažaljenja. Zlo koje su ove dve žene pretrpele se nije dogodilo samo od sebe, niti iskrslo iz tame, niti se vratilo u tamu kao što to Kira doživljava. Posledice su ostale, a oni koji su za njih odgovorni nisu objektivno predstavljeni. To što su prošli nekažnjeno se, pak, može prihvatiti kao autorov komentar na surovost i nebrigu sveta za polovinu svoje populacije.


Ovaj roman je veoma značajan zato što pruža drugačiju perspektivu na žensko telo, način na koji ga drugi vide i njegove telesne funkcije. Osnovno pitanje koje roman nastoji da postavi jeste koja su to prava koja ljudsko biće treba da ima nad svojim telom i kako telo i telesnost utiču na ličnost i psihološke tokove žene. Naročito je bitno što su u fokusu žene u netipičnoj situaciji, naime, žena sa zdravstvenim smetnjama i žrtva silovanja.

 


P 20180809 203740Sanja Stefanjesko je diplomirala Skandinavistiku na Filološkom fakultetu u Beogradu. Njen glavni jezik, prema kome gaji najnežnija osećanja, jeste danski. Uvek je spremna da svima (ne)zainteresovanima objašnjava njegove poluvokale i tumači složenice koje se otimaju kontroli. Voli modernu književnost, likovnu umetnost, arheologiju, Hičkokove filmove, kaktuse i (povremene) uspone na oniže planine. U Skandinaviji želi još da vidi Muzej Karen Bliksen, polarnu svetlost, planinarske staze u Ostmarki, Nacionalni park Tingvelir i, naravno, Strindbergov portret koji je visio iznad Ibzenovog radog stola.
Rođena je u Zrenjaninu. Trenutno živi u Beogradu, gde volontira u biblioteci skandinavistike.

 

Realizaciju projekta "Nordijska čitaonica" finansijski je podržala ambasada Kraljevine Norveške u Beogradu www.norveska.org.rs